Bước vào nhà sách hay tìm kiếm trên các sàn thương mại điện tử, cha mẹ nuôi con đầu lòng thường choáng ngợp trước hàng trăm đầu sách gắn mác thiếu nhi: từ sách vải sột soạt, sách tắm bằng nhựa xốp dẻo, sách bìa cứng dày dặn (board book) cho đến những tập tranh ehon Nhật Bản. Nhiều người phân vân không biết ở mốc vài tháng tuổi, bé đã thực sự hiểu được gì chưa và nên đầu tư loại sách nào để vừa an toàn vừa không lãng phí.
Giai đoạn từ 0 đến 3 tuổi là thời kỳ bùng nổ của các khớp thần kinh thị giác và thính giác. Trẻ "đọc" cuốn sách bằng cả năm giác quan: dùng mắt nhìn màu sắc tương phản, dùng tai nghe giọng mẹ ru kể, dùng tay sờ nắn các bề mặt gồ ghề và thậm chí dùng miệng để gặm cắn. Việc hiểu rõ từng giai đoạn phát triển sẽ giúp cha mẹ chọn đúng cuốn sách con cần.
Giai đoạn 0 đến 12 tháng: khám phá xúc giác và độ an toàn của trang sách
Trong sáu tháng đầu đời, thị lực của trẻ chưa hoàn thiện, bé chỉ nhận biết rõ rệt nhất các mảng màu tương phản mạnh như đen, trắng, đỏ. Những cuốn sách zic-zac đen trắng hoặc thẻ kích thích thị giác đặt quanh nôi là công cụ tuyệt vời để rèn luyện khả năng dõi mắt theo vật thể.
Khi bước sang tháng thứ sáu, bàn tay bé bắt đầu thực hiện các phản xạ cầm nắm, bóp, vò. Lúc này, sách vải trở thành lựa chọn số một vì những ưu điểm vượt trội:
- Không thể xé rách: Chất liệu vải cotton hay polyester gia công chắc chắn giúp sách bền bỉ trước mọi lực kéo giằng của bé.
- Vệ sinh dễ dàng: Sách vải có thể giặt sạch bằng xà phòng trẻ em và phơi khô dưới nắng, đảm bảo vệ sinh khi bé liên tục đưa vào miệng ngậm.
- Tích hợp âm thanh sột soạt: Lớp màng nilon may lót bên trong phát ra tiếng động vui tai mỗi khi bé bóp vào, kích thích phản xạ phối hợp giữa tay và tai.
Theo tài liệu khuyến nghị về giấc ngủ và vận động của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thời gian tương tác tĩnh thông qua trò chơi đọc sách cùng người chăm sóc đóng vai trò thiết yếu cho sự phát triển nhận thức và cảm xúc xã hội của trẻ dưới một tuổi.
Giai đoạn 1 đến 2 tuổi: sức mạnh của nhịp điệu từ ngữ lặp lại và tranh vẽ trực quan
Khi bước qua sinh nhật một tuổi, bé bắt đầu bi bô tập nói những từ đơn đầu tiên. Đây là thời điểm vàng để giới thiệu các cuốn sách bìa cứng (board book). Khác với sách giấy mỏng thông thường, board book được ép từ nhiều lớp bìa cứng dày hai đến ba milimet, giúp những ngón tay vụng về của con có thể tự lật từng trang mà không làm rách giấy.
Về mặt nội dung, hãy tìm kiếm những cuốn sách có cấu trúc câu lặp lại theo nhịp thơ hoặc điệp khúc. Trẻ nhỏ cực kỳ say mê các âm thanh tượng thanh như "cộp cộp", "tí tách", "meo meo", "ù ù". Khi bạn lặp đi lặp lại những từ ngữ này qua mỗi trang sách, vùng ngôn ngữ trong não bé sẽ tự động đối chiếu âm thanh với hình ảnh con vật hoặc đồ vật tương ứng.
Cha mẹ nên kết hợp thêm phương pháp đọc to cùng con 15 phút mỗi ngày để giúp bé ghi nhớ ngữ điệu tiếng Việt tự nhiên nhất.
Giai đoạn 2 đến 3 tuổi: truyện tranh ehon sinh hoạt và sách lật mở tương tác
Giai đoạn này trẻ bắt đầu khám phá cái tôi cá nhân, tò mò về cơ thể và các thói quen sinh hoạt hàng ngày như đánh răng, đi vệ sinh, chào hỏi, chia sẻ đồ chơi. Dòng sách tranh ehon bắt nguồn từ Nhật Bản và các bộ truyện sinh hoạt Việt Nam do Nhà xuất bản Kim Đồng biên soạn là người bạn đồng hành lý tưởng.
Đặc trưng của ehon cho lứa tuổi này là nét vẽ tối giản, tập trung vào nhân vật chính trên nền trắng, không làm trẻ bị phân tán bởi quá nhiều chi tiết phụ rườm rà. Các tình huống truyện nhẹ nhàng, giàu tính nhân văn giúp trẻ giải tỏa những nỗi sợ vô cớ như sợ bóng tối, sợ tắm gội, hoặc bối rối khi phải tạm xa mẹ.
Lưu ý chọn sách lật mở (Lift-the-flap):
Sách có miếng lật bí mật giấu đồ vật bên dưới rất hấp dẫn các bé 2-3 tuổi. Tuy nhiên, miếng lật thường là điểm yếu dễ bị trẻ giật đứt. Hãy chọn những cuốn có miếng lật làm bằng bìa bồi dày hoặc nỉ dạ, và hướng dẫn bé dùng đầu ngón tay lật nhẹ nhàng thay vì giật mạnh.
Ứng xử thế nào khi bé xé rách hoặc gặm sách
Không ít phụ huynh cảm thấy tức giận khi cuốn sách vừa mua về đã bị con cắn móp góc hoặc xé toạc một trang. Phản ứng giật sách lại và mắng mỏ sẽ chỉ khiến con hình thành tâm lý sợ hãi, e dè mỗi khi nhìn thấy sách.
Hãy hiểu rằng ở độ tuổi này, hành động gặm hoặc xé không xuất phát từ ý muốn phá hoại, mà là cách bé kiểm tra giới hạn vật lý của đồ vật. Khi thấy con chuẩn bị cắn sách giấy, hãy nhẹ nhàng đổi cho con một món đồ gặm nướu hoặc đưa ra cuốn sách vải. Nếu cuốn sách vô tình bị rách, hãy bình tĩnh rủ bé cùng ngồi xuống dùng băng dính trong để "chữa thương" cho cuốn sách. Việc cùng dán lại trang sách rách dạy cho bé bài học trực quan về lòng trắc ẩn và sự gìn giữ đồ dùng.
Tiêu chí vật liệu: mực in an toàn, mép bo tròn và độ bền
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe của bé, khi mua sách cho trẻ dưới 3 tuổi, cha mẹ cần chú ý kiểm tra các yếu tố kỹ thuật sau:
- Góc sách bắt buộc phải bo tròn: Tránh tuyệt đối các cuốn sách có góc cạnh vuông nhọn, vì chúng có thể vô tình quẹt vào mắt hoặc cào xước làn da mỏng manh của trẻ khi bé tự cầm xem.
- Mực in có nguồn gốc thực vật: Ưu tiên sách ghi rõ sử dụng mực in gốc đậu nành (soy ink), không chứa kim loại nặng hay hóa chất độc hại gây kích ứng khi bé tiếp xúc qua da và miệng.
- Gáy sách may chỉ hoặc dán keo nhiệt không mùi: Tránh các loại sách bấm ghim kim loại vì ghim có thể bị rỉ sét hoặc bật ra ngoài gây nguy hiểm.
Việc trang bị cho con tình yêu sách ngay từ những năm tháng đầu đời chính là bệ phóng vững chắc để sau này khi lớn hơn, con dễ dàng tiếp thu lộ trình chuyển từ truyện tranh sang sách nhiều chữ một cách tự tin. Hãy chuẩn bị một chiếc giỏ mây nhỏ hoặc kệ thấp theo gợi ý tại bài thiết kế góc đọc sách và tủ sách gia đình để con có thể tự tay lấy sách bất cứ khi nào con muốn.
Bài viết cùng chủ đề cha mẹ nên đọc: