Thói quen đọc sách ·

Xây dựng thói quen đọc khi trẻ mê xem điện thoại và tivi: quy tắc không xung đột

Việc giật phắt chiếc điện thoại trên tay con và gắt gỏng yêu cầu con đi đọc sách chỉ tạo ra sự chống đối và nước mắt. Muốn con yêu sách giấy, cha mẹ cần tạo ra một môi trường sống nơi cuốn sách hấp dẫn hơn màn hình kỹ thuật số.

Trẻ em thích thú đọc sách trong không gian xanh ngoài trời : Tác giả: Viktoria Borodinova (CC BY-SA 4.0 qua Wikimedia Commons).

Hình ảnh những đứa trẻ ngồi im thin thít tại bàn ăn hay phòng khách, đôi mắt dán chặt vào chiếc điện thoại thông minh đang phát các đoạn video ngắn rực rỡ sắc màu đã trở thành cảnh tượng quá quen thuộc trong các gia đình hiện đại. Nhiều bậc cha mẹ than phiền: "Bây giờ tụi nhỏ chỉ thích lướt mạng xã hội, xem video ngắn chứ đưa cuốn sách ra là ngáp ngắn ngáp dài".

Tuy nhiên, nếu bình tâm quan sát, chúng ta sẽ thấy rằng sự lệ thuộc của con vào màn hình cảm ứng phần lớn bắt nguồn từ sự thiếu vắng các lựa chọn thay thế hấp dẫn trong môi trường sống gia đình. Trẻ không bẩm sinh ghét bỏ sách giấy; chỉ là các thuật toán video kỹ thuật số được thiết kế quá tinh vi để liên tục kích thích dòng chảy dopamine trong não bộ của con.

Hiểu đúng sức hút của video ngắn và màn hình cảm ứng đối với não bộ trẻ

Mỗi video ngắn trên mạng xã hội hay kênh hoạt hình thường thay đổi góc máy, hiệu ứng âm thanh và màu sắc sau mỗi ba đến năm giây. Não bộ trẻ em, vốn đang trong giai đoạn nhạy cảm với các kích thích giác quan, bị cuốn theo nhịp điệu dồn dập này mà không kịp xử lý cảm xúc. Khi dopamine được giải phóng liên tục một cách dễ dàng, trẻ sẽ mất dần sự kiên nhẫn với những hoạt động đòi hỏi nhịp độ chậm rãi và sự tập trung chủ động như đọc một cuốn sách giấy.

Trong tài liệu hướng dẫn về sức khỏe vận động và hành vi tĩnh tại, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra khuyến nghị rõ ràng: trẻ em dưới hai tuổi không nên tiếp xúc với màn hình điện tử tĩnh tại (zero screen time), và trẻ từ hai đến bốn tuổi nên giới hạn thời gian xem màn hình dưới sáu mươi phút mỗi ngày, ưu tiên thời gian cho các hoạt động vận động và đọc sách cùng người lớn.

Nếu trẻ đang có dấu hiệu quá phụ thuộc vào điện thoại, việc cấm đoán đột ngột hay tịch thu thiết bị kèm theo những lời mắng mỏ sẽ chỉ đẩy con vào trạng thái hoảng loạn và tìm cách lén lút xem khi người lớn vắng nhà. Thay vì tuyên chiến với thiết bị số, hãy từng bước thiết lập lại các ranh giới lành mạnh.

Tạo vùng và khung giờ không thiết bị số trong cả gia đình

Kỷ luật chỉ có thể hình thành bền vững khi nó áp dụng đồng đều cho mọi thành viên trong nhà, không có ngoại lệ dành riêng cho người lớn. Hãy tổ chức một buổi họp gia đình nhẹ nhàng và cùng nhau thống nhất hai quy ước căn bản:

Nguyên tắc thay thế tích cực:

Đừng lấy đi một thứ của trẻ mà không đặt vào tay con một thứ khác hấp dẫn hơn. Nếu tắt tivi nhưng để con ngồi một mình trong phòng trống, con sẽ cảm thấy buồn chán tột độ. Hãy ngồi xuống bên con, cùng mở cuốn sách ra và bắt đầu bằng phương pháp đọc to tương tác đầy ắp tiếng cười.

Cha mẹ làm gương: hành vi bỏ điện thoại xuống cầm cuốn sách lên

Trẻ em hiếm khi làm theo những gì người lớn nói, nhưng luôn sao chép chính xác những gì người lớn làm. Nếu cha mẹ vừa giục con "Học bài đi, đọc sách đi" nhưng mắt cha mẹ vẫn không rời khỏi màn hình điện thoại để lướt mạng xã hội hay xem tin nhắn công việc, thông điệp con nhận được sẽ là: "Đọc sách chỉ là việc khổ sai dành cho con nít, còn người lớn thì được thoải mái bấm điện thoại".

Hãy để con thường xuyên nhìn thấy bạn ngồi thư thái đọc một cuốn sách giấy, một cuốn tạp chí hoặc một tờ báo in trong phòng khách. Nhìn thấy cha mẹ say sưa lật từng trang giấy trong tĩnh lặng là bài học trực quan sâu sắc nhất, gieo vào tâm thức trẻ nhận thức rằng việc đọc sách là một đặc quyền thú vị của người trưởng thành.

Kết nối nội dung: từ nhân vật hoạt hình yêu thích dẫn sang cuốn sách cùng đề tài

Một chiến thuật chuyển tiếp vô cùng hiệu quả là tận dụng chính những sở thích hiện tại của con trên màn hình để làm bàn đạp đưa con về với sách giấy:

Nếu con mê mẩn các bộ phim hoạt hình về thế giới động vật dưới đáy biển, hãy tìm mua những cuốn bách khoa tri thức bằng tranh tuyệt đẹp về đại dương và sinh vật biển. Nếu con yêu thích các siêu anh hùng vũ trụ, hãy giới thiệu cho con những cuốn sách truyện khoa học viễn tưởng dành cho thiếu nhi.

Vào các dịp lễ tôn vinh văn hóa đọc như Ngày Sách và Bản quyền Thế giới (23 tháng 4 hàng năm) hoặc Ngày Sách Việt Nam, hãy dẫn con đến hội sách hoặc các hiệu sách lớn, cho con một khoản ngân sách nhỏ để tự mình lựa chọn cuốn sách con thích nhất mà không bị cha mẹ can thiệp áp đặt.

Kiên nhẫn với nhịp đọc chậm, tránh nóng vội so sánh

Cai nghiện màn hình kỹ thuật số và xây dựng lại nếp đọc sách giấy là một hành trình tính bằng tháng, bằng năm. Sẽ có những ngày con hào hứng đọc hết cả cuốn truyện, nhưng cũng có những ngày con tỏ ra mệt mỏi và đòi xem tivi. Đó là điều hoàn toàn bình thường trong tâm sinh lý trẻ thơ.

Hãy ghi nhận từng nỗ lực nhỏ của con: hôm nay con đã chịu ngồi đọc chăm chú mười phút, hôm nay con đã tự giác cất máy tính bảng vào tủ đúng giờ. Sự kiên nhẫn, tình thương yêu và thái độ điềm tĩnh của cha mẹ chính là chiếc chìa khóa quý giá nhất mở ra cánh cửa dẫn lối con đến với kho tàng tri thức vô tận của những trang sách cuộc đời. Khi con lớn hơn, hãy tham khảo thêm bài viết về lộ trình giúp trẻ tiểu học chuyển sang sách chữ để con tiếp tục phát triển năng lực đọc độc lập.

Bài viết cùng chủ đề cha mẹ nên đọc: